سد آکوسومبو 

سد آکوسومبو که با نام پروژه برق آبی آکوسومبو نیز شناخته می شود سدی است در  جنوب شرقی کشور غنا که بر روی رود ولتا در تنگه آکوسومبو ساخته شده‌ و بخشی از نیروگاه رودخانه ولتا محسوب می شود. ساخت این سد و آبگیری آن در بخشی از حوزه رودخانه ولتا سبب ایجاد دریاچه ولتا شده‌است. دریاچه ولتا با وسعت ۸٫۵۰۲ کیلومتر مربع بزرگترین دریاچه ساخت دست بشر است که 8502 کیلومتر مربع ( 6/3 درصد) از مساحت کشور غنا را تشکیل می دهد. از نظر حجمی، این رودخانه با حجم 148 کیلومتر مکعب سومین دریاچه  بزرگ ساخت دست بشر  است. بزرگترین دریاچه ساخت دست بشر دریاچه «کاریبا» است که با حجم آبی 185 کیلومتر مکعب در جنوب آفریقا بین زیمبابوه و زامبیا واقع شده است.

هدف اولیه سد آکوسومبو تامین برق برای صنعت آلومنیوم بود. سد آکوسومبو به عنوان بزرگترین سرمایه گذاری در برنامه های اقتصادی کشور غتا  توسعه شناخته می شد. میزان تولید برق آن 912 مگاوات بود که طی پروژه مقاوم سازی که در سال 2006 به اتمام رسید به 1020 مگاوات افزایش یافت.

آبگیری از سد که سبب ایجاد مخزن دریاچه ولتا گردید موجب آوارگی بسیاری از مردم شد و تاثیرات قابل توجهی بر محیط زیست داشت.

تاریخچه

پیشنهاد ساخت سد آکوسومبو در سال 1915 توسط ارنست کیتسون زمین شناس داده شد اما تا دهه 1940 هیچ طرحی در این خصوص اجرا نگردید. ساخت حوزه دریاچه ولتا در سال 1949 پیشتهاد شد. به دلیل فقدان بودجه کافی، شرکت آمریکایی آلومنیوم ولتا (والکو)با دادن وام به کشور غنا ساخت سد را امکان پذیر نمود. قوام نکرومه اجرای پروژه برق آبی رودخانه ولتا را به عهده گرفت.

ساخت کوره ذوب آلومینیوم در تما در پیشنهاد نهایی گنجانده شد و سد آکوسومبو در منطقه آکوسومبو جهت تامین برق کوره ساخته شد و شبکه ای از خطوط برق در جنوب غنا کشیده شد. قرار بر این بود که کوره ذوب آلومنیوم درآمد لازم برای استخراج و پالایش بوکسیت و تولید آلومنیوم را بدون واردات آلومینا خارجی تامین نماید. ایجاد صنعت آلومنیوم در غنا منوط به تولید نیروگاه برق آبی بود. پروژه پیشنهادی کوره ذوب آلومینیوم توسط شرکت آمریکایی کایسر آلومینیوم پیش بینی و توسط شرکت آلومنیوم ولتا (والکو) به اجرا درآمد. کوره ذوب آلومنیوم سرمایه خود را از ذینفعان والکو و با حمایت بانک صادرات و واردات واشنگتن تامین کرد. در هر حال تامین سرمایه والکو بدون دریافت بیمه از دولت غنا امکان پذیر نبود (مانند معافیت شرکت از مالیات بر تجارت و تخفیف برای خرید برق). کل هزینه برآورد شده پروژه، 258 میلیون  دلار تخمین زده شد.

در می 1960، دولت غنا مناقصه ای را برای ساخت سد برق آبی برگزار کرد. در سال 1961 یک کنسرسیوم ایتالیایی به نام ایمپرگیلو که به تازگی ساخت سد کاریبا را به اتمام رسانده بود، در مناقصه برنده شد. شرکت مذکور لایروبی بستر رودخانه و تخلیه آب کانال را انجام داد و علیرغم جاری شدن سیل از رودخانه ولتا در سال 1963 که موجب تاخیر سه ماهه در اجرای کارها شد، ساخت سد را یک ماه زودتر از موعد به پایان رساند. بین سالهای 1961 و 1966، 28 کارگر از شرکت ایمپرگیلو در طی ساخت سد از دنیا رفتند که بنای یادبود آنها در کلیسای کاتولیک باربارا در شهر آکوسومبو ساخته شد.

در سال 1961، نیروگاه رودخانه ولتا (VRA) توسط مجلس غنا با تصویب قانون توسعه رودخانه ولتا تاسیس شد. عملیات اساسی VRA توسط شش نفر از اعضای هیئت مدیره و قوام نکرومه به عنوان رئیس  برنامه ریزی شد. فعالیت اولیه VRA عبارت بود از مدیریت توسعه حوزه رودخانه ولتا شامل ساخت و نظارت بر سد، ایستگاه برق و شبکه توزیع برق. VRA مسئولیت آبگیری مخزن سد، ماهیگیری در دریاچه، حمل و نقل و ارتباطات از طریق دریاچه و رفاه ساکنان اطراف آن.

سد آکوسومبو بین سال 1961 و 1965 ساخته شد و توسعه آن توسط دولت غنا انجام گرفت. 25%  از بودجه آن توسط باک بین المللی ترمیم و توسعه بانک جهانی، ایالات منحده و انگلستان تامین شد.

ساخت سد آکوسومبو موجب آبگیری بخشی از حوزه رودخانه ولتا و اراضی بالادست آن و در نتیجه ایجاد دریاچه ولتا شد که 6/3 درصد از کل منطقه غنا را شامل می شود. دریاچه ولتا بین سالهای 1962 و 1966 شکل گرفت که نقل مکان  حدود 80000 نفر ( 1% از جمعیت کشور) را در پی داشت. دو سال قبل از پایان ساخت دریاچه، اهالی 700 روستا در 52 روستای دیگر اسکان مجدد یافتند. برنامه اسکان مجدد تحت نظارت VRA انجام شد. دو درصد از جمعیت اسکان مجدد، ماهیگیران نواحی ساحلی و بیشتر آنها کشاورز بودند. منطقه شرقی غنا و جمعیت نواحی آنتحت تاثیر این پروژه قرار گرفتند.

در اوایل سال 2007، به دلیل پایین بودن سطح اب در مخزن دریاچه ولتا نگرانی هایی پیرامون تامین برق از سد بوجود آمد. برخی از منابع عقیده داشتند که این عامل به دلیل مشکلات خشکسالی در نتیجه گرم شدن زمین بوجود آمده است. در نیمه دوم سال 2007‌ با بارش شدید باران در حوزه آبریز دریاچه ولتا این نگرانی ها کاهش یافت. در نتیجه این امر لازم بود دریچه های سیل در ارتفاع 45/84 متری مخزن باز شود. خروج آب به مدت چند هفته موجب جاری شدن سیل در منطقه پایین دست شد.

طراحی

طول سد که یک سد خاکی سنگریزه می باشد برابر 660 متر و ارتفاع آن 114 متر است. عرض سد 366 متر و ظرفیت ان 7900000 متر مکعب است. مخزن سد که توسط سد و دریاچه ولتا تشکیل شده دارای ظرفیتی معادل 148 کیلومتر مکعب و مساحت8502 کیلومتر مربع می باشد. طول دریاچه 400کیلومتر است. ماکزیمم سطح دریاچه 73/84 متر و مینیمم آن 15/73 متر است. در قسمت شرقی سد دو سر ریز مجاور هم قرار دارد که بطور تقریبی در هر تانیه آبی معادل 34000 متر مکعب را تخلیه می نماید. هر سر ریز شامل شش دریچه فلزی به عرض 5/11 متر و طول  7/13می باشد.

ایستگاه برق آکوسومبو

کارخانه برق سد شامل هفت توربین فرانسیس 170 مگاواتی ( 230000 اسب بخار) است. آب هر توربین از طریق یک دریچه مخصوص تنظیم جریان آب با طول 112 تا 116 متر و قطر 2/7 متر و  هد هیدرولیکی حداکثر 8/68 متر تامین می شود.

توزیع برق

سد آکوسومبو، برق کشور غنا و همسایه های آن شامل کشورهای غربی آفریقا (توگو و بنین) را تامین می کند. در آغاز 20% از برق تامین شده از سد آکوسومبو ( 70% از تقاضای ملی) برق مورد نیاز مردم غنا را تامین می کرد و 80% باقیمانده به شرکت آلومنیوم ولتا تعلق می‌گرفت. دولت غنا مجبور بود طبق قرارداد هزینه مربوط به بیش از 50% از هزینه ساخت سد کوسومبو را پرداخت نماید در حالیکه تنها از 20% برق تولید شده بهره می برد. برخی از مفسران عقیده دارند که این موضوع نمونه ای از استعمار جدید است. در سالهای اخیر،  به دلیل اختصاص قسمت بیشتر آب سد برای استفاده از تقاضای رو به رشد شهری، تولیدات کارخانه والکو کاهش داشته است.

اثرات

سد آکوسومبو منافع فعالیتهای صنعتی و اقتصادی زیادی را در پی داشته است،  از جمله حمل و نقل بر روی دریاچه، ماهیگیری، فعالیتهای کشاورزی در طول خط ساحلی و گردشگری بهره برده است.  برق تولید شده  نیاز داخلی کشور غنا را تامین می کند در حالی که تامین برق کشورهای همسایه ( توگو و بنین) را نیز پوشش می دهد. توسعه صنعتی و اقتصادی غنا، تقاضای برق  بیشتری را که فرای توان شرکت آکوسومبو بود به دنبال داشت. تا سال 1981 یک سد کوچکتر در شهر کپونگ در پایین دست سد آکوسومبو ساخته شد و لازم بود که آکوسومبو به منظور حفظ خروجی بر آبی توسعه یابد. در ابتدا، توانایی تولید برق سد به میزان زیادی بیشتر از تقاضای واقعی بود در حالی که میزان تقاضا از زمان شروع سد موجب دو برابر شدن تولید برق آبی شد. تقاضای بیشتر برق از آنچه توسط سازه های موجود تولید می شد بالاتر رفت. تقاضای برق به همراه فعالیتهای زیست محیطی پیش بینی نشده موجب  قطعی برق شده است. سطوح آب دریاچه گاهی پایین تر از حد لازم برای عملکرد سد بوده است.

زیستگاه بیولوژیکی

پس از ساخت سد در آکوسومبو، یک کاهش مستمر در بهره وری کشاورزی در طول دریاچه و انشعابات آن صورت گرفت. اراضی اطراف دریاچه ولتا به حاصلخیزی اراضی کف رودخانه که پیش تر در آن کشاورزی می شد نیست و فعالیتهای سنگین کشاورزی خاکهای نامساعد را ناتوان ساخته است. سیستمهای کشاورزی پایین دست و فقدان سیلابهای دوره‌ای، باعث از بین رفتن حاصلخیزی خاک شده است.  سیلابهای دوره ای مواد غذایی را پیش از آنکه جریان طبیعی رودخانه توسط سد متوقف شود، به خاک بازمیگردانند. توسعه تجاری کشاورزی باعث افزایش ورود کود به رودخانه شد. این عامل به همراه زه آب های محل نگهداری احشام و آلودگی های فاضلابهای شهری باعث آتروفیکاسیون آبهای رودخانه شده است. غنی بودن مواد غذایی و حرکت آرام آب موجب رشد علفهای هرز آبی شده است که چالشی جدی در برابر جریان آب و حمل و نقل به شمار می رود.

رفاه انسانی

وجود علفهای هرز آبی در طول دریاچه و شاخه های آن موجب بروز خطاتی برای سلامت ساکنان محلی شده است. علف های هرز زیستگاه مناسبی را برای حشراتی  چون مگس، پشه و حلزون ها، که ناقل بیماری های ناشی از آب مانند بیلارزیا، کوری رودخانه و مالاریا هستند فراهم می کند. بعد از احداث سد این بیماریها افزایش قابل توجهی داشته است بویژه پس از ایجاد دریاچه ولتا در روستاهای اسکان مجدد  بطوری که وجود عفونت در روستاها  به دلیل نزدیکی آنها به دریاچه بوده است. کودکان و ماهیگیران بیشتر در معرض خطر این بیماریها قرار دارند. علاوه بر آن سلامت جسمی ساکنان محلی به دلیل فقدان جانوران صدفدار که منبع ضروری پروتئین هستند به خطر افتاده است. علاوه بر آن اقتصاد روستایی و صنعتی با خسارات مالی ناشی از نابودی آبزیان رودخانه روبرو بوده است.

اقتصاد اجتماعی

از دست دادن زمین 80000 نفر از ساکنین و جابجایی اجباری آنها به مفهوم از دست دادن فعالیتهای اقتصادی آنها همچون ماهیگیری و کشاورزی، از دست دادن محل زندگی، ثبات جامعه و ارزشهای مهم اجتماعی است. برنامه اسکان مجدد، پیچیدگیهای اجتماعی زیادی را در رابطه با ایجاد جوامع یکپارچه و منسجم به دنبال دارد.  برنامه ریزی نامناسب موجب اسکان مجدد ساکنین به مناطقی میشود که در آنجا از قادر به امرار معاش و برخورداری از سنت های قبلی خود نمی باشند. فقدان خاک حاصلخیز در بستر دریاچه ولتا امکان کشاورزی سنتی را غیرممکن ساخته است.  کاهش جمعیت پس از اسکان مجدد نشانگر شرایط نامناسب زندگی در آن روستاهاست. یکی از روستاهای اسکان مجدد با بیش از 50% کاهش جمعیت در 23 سال پس از نقل مکان روبرو بوده است. خطرات رو به رشد اقتصادی و رویایی با فقر در این روستاها در نتیجه توسعه رودخانه ولتا رخ داده است. مهاجرت گسترده اهالی و از بین رفتن منابع طبیعی در حوزه رودخانه ولتا نتیجه فقر در رابطه با فشار جمعیت بوده است.

بیماری

فقر و شرایط نامناسب اسکان مجدد موجب مهاجرت رو به رشد ساکنان و در نتیجه شیوع بیماری ایدز  در حوزه رودخانه ولتا شده است. بیماری ایدر در مناطق مانیاکروبو و یلوکروبو در بخش جنوب غربی حوزه ولتا که عمدتا از سکنان بومی تشکیل شده اند شیوع زیادی دارد. این وضعیت  بر قدرت عوامل محلی در این مناطق تاکید دارد. تن فروشی وضعیتی است که در پاسخ به کارگران مردی که ساخت سد در منطقه مشغول به کار هستند بوجود آمده است. 10% از زنان باردار این مناطق در خلال این دوره از محل نقل مکان کرده اند. در سال 1986، 90% از قربانیان ایدز در غنا از میان زنان بودند که 96% آنان اخیرا در خارج از کشور زندگی می کنند.

سد آکوسومبوو سایر سدهای تحت پوشش پروژه توسعه هیدرولیک رودخانه ولتا، شرایط شیوع بیماری تب حلزون را افزایش داده است.